Partie dla: String ensemble

Gioconda ((wł.) La Gioconda) – opera z muzyką Amilcare Ponchiellego i librettem Arrigo Boito, wystawiona po raz pierwszy w 1876 roku. Jedyna opera Ponchiellego stale utrzymująca się w repertuarze scenicznym.

Akcja opery rozgrywa się w Wenecji, w XVII wieku.

Przed Pałacem Dożów trwają przygotowania do regat na kanale. Wśród zebranych kręci się szpieg Inkwizycji Barnaba. Uliczna śpiewaczka Gioconda prowadzi do kościoła swoją matkę, Ślepą; Barnaba nadskakuje Giocondzie, lecz zostaje ostro odprawiony. Po odejściu Giocondy mści się, wmawiając pokonanemu w regatach Zuane, że to Ślepa rzuciła na niego urok. Tłum rzuca się na Ślepą, lecz powstrzymuje go kochanek Giocondy Enzo, który wraz z nią pojawia się na placu. Nadchodzi szef Inkwizycji Alvise Badoero wraz ze swoją żoną Laurą, która, zauważywszy w rękach Ślepej różaniec, wstawia się za nią, twierdząc że stanowi on dowód zaprzeczający oskarżeniom. Uwolniona od podejrzeń o czary Ślepa ofiarowuje różaniec Laurze. Zebrani wchodzą do kościoła, a na placu pozostają jedynie Enzo i Barnaba, który rozpoznał w rzekomym dalmatyńskim marynarzu wypędzonego z Wenecji genueńskiego księcia Enza Grimaldo, dawnego ukochanego Laury. Barnaba obiecuje Enzo zorganizowanie schadzki z Laurą, a po jego odejściu dyktuje pisarzowi list informujący Alvisa o zdradzie żony, który wrzuca do rzeźbionej paszczy lwa, służącej do przekazywania donosów. Gioconda podsłuchuje z ukrycia rozmowę Barnaby z pisarzem i rozpacza z powodu zdrady kochanka.

Enzo spotyka się z Laurą na pokładzie swojego okrętu; pojawia się na nim również Gioconda i dochodzi do starcia między rywalkami. Na widok nadpływającej barki Alvise Gioconda tryumfuje, lecz widząc w rękach Laury różaniec podarowany jej przez Ślepą, ułatwia wiarołomnej żonie ucieczkę przed mężem oddając jej swoją maskę i łódź. Enzo oskarża Giocondę o zastawienie pułapki na Laurę, ale ona wskazuje mu prawdziwe źródło niebezpieczeństwa – nadpływającą barkę wysłanników Inkwizycji, mających go aresztować. Enzo podpala okręt i ucieka z niego wpław.

W swoim pałacu Alvise postanawia zabić Laurę zmuszając ją do wypicia trucizny. Wkradłszy się do komnat pałacowych Gioconda ratuje Laurę podając jej środek nasenny, dzięki któremu pozoruje jej śmierć. Alvise sprowadza gości na widowisko baletowe; pod koniec przedstawienia pojawia się Barnaba, który schwytał Ślepą i oskarża ją o ukradkowe kręcenie się po pałacu. Słychać dzwon żałobny, zapowiadający, zgodnie z makabrycznym zamysłem Alvise, ukazanie gościom zwłok Laury. Jednym z nich okazuje się zamaskowany Enzo, który ujawnia swą tożsamość i oskarża Alvise o morderstwo. Gioconda obiecuje Barnabie, że odda mu się w zamian za uratowanie Enza. Na widok rzekomo martwej Laury Enzo rzuca się z bronią na Alvise i zostaje aresztowany.

Dwaj towarzysze Giocondy dostarczają jej wykradzioną z pałacu uśpioną Laurę; mają też na jej prośbę odszukać Ślepą, po której ślad zaginął po zatrzymaniu jej przez Barnabę. Gioconda widzi dla siebie już tylko jedną drogę – samobójstwo. Nadchodzi Enzo, a Laura budzi się ze snu. Kochankowie dziękują Giocondzie, a ta oddaje im swoją łódź, którą uciekają z Wenecji. Gioconda przygotowuje się na śmierć, kiedy pojawia się Barnaba żądając należnej zapłaty za uratowanie Enza. Gioconda przebija się sztyletem, a Barnaba ujawnia, że zabił jej matkę.

Sukces opery Ponchiellego Litwini ((wł.) I Lituani) zachęcił wydawnictwo Ricordi do zamówienia u niego w 1874 kolejnego utworu. Napisanie libretta zlecono Arrigowi Boito, który za podstawę wziął dramat Victora Hugo Angelo, tyran Padwy ((fr.) Angelo, tyran de Padoue). Komponowanie zajęło Ponchiellemu półtora roku. Prapremiera w mediolańskiej La Scali była sukcesem. W wiodących partiach wystąpili: Maddalena Mariani-Masi (Gioconda), Marietta Biancolini-Rodriguez (Laura), Eufemia Barlani-Dini (Ślepa), Gottardo Aldighieri (Barnaba), Ormondo Maini (Alvise) i — uważany za największego tenora swego pokolenia — Julian Gayárre (Enzo).

Przed kolejnymi inscenizacjami Ponchielli poprawiał partyturę. Największe zmiany wprowadził przed wystawieniem Giocondy w Wenecji (1876), kolejne przed premierą w Rzymie (1877), następne zaś przed przedstawieniem opery publiczności w Genui (1879). Po ponownym wystawieniu utworu w La Scali (1880) szybko obiegła ona inne sceny (Neapol – 1881, Bolonia i Santiago de Chile – 1882, Petersburg, Barcelona, Londyn, Budapeszt, Nowy Jork – 1883, Wiedeń – 1884, Piacenza i Warszawa – 1885, Berlin – 1886, Bruksela – 1887).

Gioconda jest operą trudną do wystawienia, gdyż wymaga aż sześciorga wybitnych śpiewaków dla obsadzenia wiodących partii Giocondy, Enza, Laury, Alvisa, Ślepej i Barnaby. Wielkimi wykonawczyniami partii tytułowej były m.in. Lillian Nordica, Florence Easton, Eugenia Burzio, Gianna Arangi Lombardi, Emmy Destinn, Rosa Raisa, Rosa Ponselle, Gina Cigna, Zinka Milanov, Maria Callas, Renata Tebaldi, Leonie Rysanek i Montserrat Caballé. Partię Enza wykonywali wielcy tenorzy, m.in. Enrico Caruso, Beniamino Gigli, Giovanni Zenatello, Francesco Merli.

Zainteresowanie Giocondą podtrzymywane jest przez popularność niektórych fragmentów opery: arii Enza Cielo e mar z II aktu, arii Giocondy Suicidio! z IV aktu i Tańca godzin – muzyki baletowej z III aktu.